Pieniądz fiducjarny – co to jest i jak działa?

Pieniądz fiducjarny to prawny środek płatniczy, którego wartość opiera się na zaufaniu do emitenta, a nie na pokryciu w złocie czy innych dobrach materialnych. W praktyce możesz nim regulować zobowiązania, bo tak stanowi obowiązujące prawo. W artykule wyjaśniam, skąd wzięła się ta forma pieniądza i jak działa we współczesnej gospodarce.

Co to jest pieniądz fiducjarny?

To waluta, która nie ma oparcia w wartościowych surowcach ani innych aktywach materialnych. Nie otrzymasz za nią gwarancji wymiany na stałą ilość kruszcu, jak bywało w przeszłości. Istotą tego pieniądza jest powszechne przekonanie, że zostanie przyjęty jako zapłata.

Definicja podkreśla również prawny monopol państwa. To władze ustalają, czym można regulować podatki oraz inne zobowiązania publiczne. Popyt na daną walutę jest więc stale podtrzymywany przez instytucje państwowe, a nie przez wartość samego materiału.

NBP wskazuje, że jest to waluta niemająca oparcia w dobrach materialnych. Jej wartość ma źródło w dekretowanym prawnie monopolu na wykorzystanie jej jako legalnego środka płatniczego oraz w popycie generowanym głównie przez pobór podatków. Łacińskie słowo fides oznacza wiarę, co dobrze oddaje naturę tej konstrukcji.

Częste utożsamianie tego pieniądza wyłącznie z banknotem nie jest poprawne. Może on być również bilonem bitym z metali nieszlachetnych, a nawet monetą z metalu szlachetnego, gdy jej wartość nominalna przewyższa wartość kruszcu. Z kolei pieniądz mający oparcie w złocie bywał reprezentowany przez papierowe certyfikaty uprawniające do poboru kruszcu ze skarbca.

Ewolucja formy obejmowała także czeki, które ograniczyły koszty transportu, a następnie elektroniczne środki płatnicze. Współcześnie pieniądz elektroniczny przybiera postać kart debetowych, kart stored-value, gotówki elektronicznej oraz elektronicznych czeków. Pojęcie fiducjarności jako dodatkowej wartości przekraczającej cenę kruszcu wprowadził Richard Seaford.

Wartość pieniądza fiducjarnego nie pochodzi z zawartości metalu, lecz z zaufania do emitenta oraz z prawnego obowiązku przyjmowania go jako zapłaty.

Jak kształtowała się historia pieniądza fiducjarnego?

Zanim pojawiła się ta forma, gospodarka opierała się głównie na barterze. Dobra o powszechnej akceptacji pełniły rolę płacidła, na przykład bydło, sól, muszle, ziarna kakaowca czy egzotyczne przyprawy. Taki system miał jednak ograniczenia, bo nie zawsze dwie strony potrzebowały nawzajem swoich towarów.

Następnie funkcję pieniądza przejęły kruszce szlachetne, głównie złoto i srebro. Bito też monety z miedzi, choć miała ona mniejszą wartość. Ten typ nazywamy pieniądzem towarowym, a z czasem zaczęto go psuć, dodając mniej wartościowych metali. Zjawisko wypierania lepszych monet przez gorsze opisuje prawo Kopernika-Greshama.

Później pojawiły się dokumenty i banknoty reprezentujące zdeponowane kruszce. To pieniądz zabezpieczony, który był czymś pomiędzy pieniądzem kruszcowym a dzisiejszą walutą fiducjarną. David Graeber w książce Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat analizował, jak instytucje długu i wymiany kształtowały się na przestrzeni wieków.

Pierwsze papierowe pieniądze

Chiny już w VII wieku n.e. eksperymentowały z papierowym środkiem płatniczym. W XI wieku tamtejszy rząd ustanowił monopol na jego emisję, a pod koniec XII wieku zawieszono jego wymienialność na kruszec. Użycie takiego pieniądza stało się powszechne w późniejszych dynastiach Yuan i Ming.

W Europie pierwszy regularny papierowy pieniądz wyemitował w 1661 roku Johan Palmstruch za pośrednictwem Banku Sztokholmskiego. W XVII wieku podobne rozwiązania stosował również Bank Amsterdamu. Dokumenty te były wygodniejsze w transporcie niż ciężkie monety, dlatego stopniowo zyskiwały popularność.

W Stanach Zjednoczonych funkcjonowały również bills of credit, które łączyły cechy banknotu i obligacji. Ostatnie takie dokumenty Fed wyemitował w 1934 roku i do dziś pozostają one legalnym środkiem płatniczym w USA, choć ich wartość kolekcjonerska przewyższa nominalną.

Dolar i system z Bretton Woods

Po II wojnie światowej obowiązywał system z Bretton Woods. Dolar amerykański był w nim bezpośrednio wymienialny na złoto w relacji 35 dolarów za uncję, a inne waluty wymieniano na dolara. Wcześniej, podczas Wielkiego Kryzysu, Franklin D. Roosevelt zdelegalizował prywatne posiadanie złota w USA.

Nie było to już jednak pełne pokrycie. W 1966 roku jedynie nieco ponad 20 proc. dolarów miało zabezpieczenie w kruszcu. Ten system nazywamy również standardem złota, choć w praktyce miał on ograniczony charakter.

Koniec wymienialności i Nixon Shock

Przełom nastąpił w 1971 roku. Prezydent Richard Nixon zakończył wymienialność dolara na złoto, co przeszło do historii jako Nixon Shock. Kurs kruszcu gwałtownie wzrósł, a dolar osłabił się wobec innych walut.

Od tego momentu świat wszedł w epokę w pełni fiducjarnego pieniądza. Żadna licząca się waluta nie daje już prawa do stałej wymiany na złoto lub srebro. Wartość walut pozostaje płynna i zależy od zaufania rynku oraz decyzji banków centralnych.

Przełom nastąpił w 1971 roku, gdy Stany Zjednoczone zakończyły wymienialność dolara na złoto. Od tego momentu globalny system pieniężny opiera się wyłącznie na zaufaniu.

Jakie rodzaje pieniądza wyróżnił Ludwig von Mises?

Austriacki ekonomista Ludwig von Mises podzielił pieniądz w szerokim znaczeniu na pieniądz w wąskim znaczeniu oraz substytuty pieniądza. W takim ujęciu można wskazać cztery główne formy:

• pieniądz towarowy,
• pieniądz kredytowy,
• pieniądz pusty,
• substytuty pieniądza.

Pieniądz towarowy wykonany jest z wartościowych materiałów, a jego pierwotna wartość bierze się z technologicznej użyteczności surowca. Pieniądz kredytowy to roszczenie zapadające w przyszłości, którego przykładem jest weksel. Pieniądz pusty powstaje na mocy dekretu państwowego, a decydująca jest urzędowa pieczęć, a nie zawartość kruszcu.

Poniższa tabela porządkuje różnice między najważniejszymi formami pieniądza:

Substytuty pieniądza

Substytuty to płatne na żądanie i całkowicie zabezpieczone roszczenia do pieniądza towarowego. Mogą przyjmować formę depozytu a vista lub banknotu. Dzielą się na certyfikaty pieniężne oraz fiducjarne środki płatnicze.

Certyfikat pieniężny ma stuprocentową rezerwę pieniądza towarowego na pokrycie. Fiducjarne środki płatnicze natomiast nie posiadają stuprocentowego pokrycia i obejmują niepokryte depozyty, banknoty oraz pieniądz zdawkowy w zakresie, w jakim jego wartość przewyższa wartość kruszcu.

Ekspansja kredytowa

Zmiany ilości certyfikatów pieniężnych nie wpływają na zmianę podaży pieniądza, ponieważ są w pełni pokryte. Inaczej dzieje się przy emisji fiducjarnej. Fundusze pożyczkowe banku przewyższają wtedy jego środki własne oraz te powierzone przez klientów.

W tym procesie von Mises upatrywał przyczyny ekspansji kredytowej. Banki komercyjne mogą zwiększać akcję kredytową szybciej, niż wynikałoby to z realnie zgromadzonych oszczędności, co ma znaczenie dla cyklu koniunkturalnego.

Jak działa pieniądz fiducjarny we współczesnej gospodarce?

Obecnie emisją zajmują się banki centralne w ramach prowadzonej polityki pieniężnej. Instytucje państwowe podtrzymują popyt na daną walutę, przyjmując podatki wyłącznie w tym środku. Potrzeba finansowania długu publicznego oraz deficytu budżetowego również oddziałuje na decyzje emisyjne.

Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego światowe PKB w 2024 roku przekroczyło