Banknot polimerowy to środek płatniczy wykonany z elastycznego tworzywa sztucznego, a nie z papieru. Od tradycyjnego banknotu różni się trwałością, odpornością na wilgoć oraz innymi zabezpieczeniami. W artykule wyjaśniamy najważniejsze cechy polimerowego podłoża i pokazujemy przykłady z Polski oraz ze świata.
Co to jest banknot polimerowy?
Podłoże banknotu polimerowego tworzy cienka, elastyczna folia. Zastępuje ona papier zabezpieczony, na którym drukuje się klasyczne pieniądze obiegowe. Tworzywo sztuczne lepiej znosi zginanie, nie nasiąka wodą i wolniej traci pierwotny wygląd podczas codziennego użytkowania.
Charakterystycznym elementem wielu takich emisji jest przezroczyste okienko. Umieszcza się w nim hologramy, mikrodruki lub motywy zmieniające barwę w zależności od kąta obserwacji. Dzięki temu fałszerze mają utrudnione zadanie w porównaniu z banknotami papierowymi.
Czym różni się banknot polimerowy od papierowego?
Różnice dotyczą przede wszystkim materiału, odporności i budowy zabezpieczeń. Papierowy znak pieniężny szybciej niszczy się po złożeniu, kontakcie z potem albo wilgocią. Polimerowy odpowiednik zachowuje czytelność znacznie dłużej, co ma znaczenie w krajach o intensywnym obrocie gotówką. Poniższa tabela porównuje oba typy:
| Cecha | Banknot polimerowy | Banknot papierowy |
| Materiał | elastyczna folia z tworzywa sztucznego | papier bawełniany lub celulozowy |
| Odporność na wilgoć | wysoka, nie wchłania wody | niska, łatwo nasiąka |
| Trwałość | znacznie dłuższa przy intensywnym obiegu | krótsza, wymaga częstszej wymiany |
| Zabezpieczenia | przezroczyste okienka, hologramy, elementy zmieniające kolor | znak wodny, nitka zabezpieczająca, mikrodruk |
| Charakter dotyku | gładki, sprężysty | miękki, lekko chropowaty |
Odporność na wilgoć i zabrudzenia
Polimerowe podłoże nie chłonie wody i nie odkształca się pod wpływem potu. To jeden z powodów, dla których pierwsze takie banknoty pojawiały się w krajach o gorącym i wilgotnym klimacie. Papierowe odpowiedniki w tych samych warunkach szybciej blakną, rozwarstwiają się i wymagają wymiany.
Nowoczesne zabezpieczenia
W banknocie polimerowym można umieścić elementy, których nie da się odwzorować na papierze. Przezroczyste okienko, zmieniająca barwę grafika oraz metaliczne dodatki to standardowa bariera przed skanowaniem i podrobieniem. Do tego dochodzą mikrodruki oraz druk stalorytniczy, znane również z klasycznych pieniędzy.
W pierwszym polskim banknocie na podłożu polimerowym połączono oba typy zabezpieczeń. Dzięki temu kolekcjonerska emisja NBP łączy cechy nowoczesnego plastiku z rozwiązaniami stosowanymi w produkcji tradycyjnych banknotów papierowych.
Jak powstał pierwszy polski banknot polimerowy?
Narodowy Bank Polski wyemitował pierwszy polski banknot polimerowy 5 sierpnia 2014 roku. Była to kolekcjonerska dwudziestozłotówka upamiętniająca 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich. Produkcję powierzono Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A., a nakład wyniósł do 50 000 sztuk.
Pierwszy polski banknot polimerowy to kolekcjonerska dwudziestozłotówka z wizerunkiem Marszałka Józefa Piłsudskiego, wyemitowana z okazji 100. rocznicy utworzenia Legionów Polskich.
Projekt przygotował Andrzej Heidrich jeszcze przed denominacją. Pierwotnie miał być drukowany na papierze, więc przystosowanie go do polimerowego podłoża wymagało dodatkowych prac technologicznych. W styczniu 2013 roku PWPW S.A. uzyskała certyfikat Guardian Printer Accreditation, potwierdzający spełnienie wymagań dotyczących parku maszynowego i procesów niezbędnych do druku na podłożu z tworzywa. Tylko kilkanaście firm na świecie posiada taki certyfikat.
Zabezpieczenia i dane emisyjne
Na przedniej stronie banknotu znajduje się portret Marszałka Józefa Piłsudskiego. Na odwrocie umieszczono Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari z gwiazdą, odznakę I Brygady Legionów Polskich oraz orzełka legionowego. Była to jednocześnie szósta emisja kolekcjonerska Narodowego Banku Polskiego. W polimerowe podłoże wkomponowano dodatkowo przezroczyste okienko z hologramem Belwederu.
W pierwszym polskim banknocie polimerowym zastosowano między innymi:
- przezroczyste okienko z holograficznym wizerunkiem Belwederu,
- roślinny element graficzny zmieniający kolor przy różnym kącie obserwacji,
- niebieski metaliczny element wkomponowany w grafikę banknotu,
- druk stalorytniczy i mikrodruki,
- numerację typograficzną.
Testowa pszczoła PWPW
Zanim do kolekcjonerów trafiła pierwsza dwudziestozłotówka, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych testowała podłoże z tworzywa. W 2012 roku powstał testowy banknot polimerowy PWPW z motywem pszczoły miodnej, oznaczony numerem 012. Miał serię JK i zerową numerację, a służył do prób drukarskich oraz prezentacji możliwości technologicznych.
Na rynku numizmatycznym takie pseudo-banknoty wzbudzają zainteresowanie. Egzemplarz testowy z pszczołą pojawił się na aukcji o numerze 394914 z ceną wywoławczą 42 zł i ceną szacunkową 70 zł. Liczba odsłon tej oferty sięgnęła 149, a sam druk bywa opisywany w katalogach, między innymi u Lucowa w tomie VI na stronie 260 oraz u Parchimowicza pod pozycją 27.
Przykłady polimerowych banknotów na świecie
Podłoże z tworzywa sztucznego wykorzystuje coraz więcej banków centralnych. Emitenci wybierają je nie tylko w klimacie tropikalnym, ale też w gospodarkach o dużym natężeniu obrotu gotówkowego. Dzięki temu polimerowe emisje stały się stałym elementem współczesnej numizmatyki.
Bank Anglii
Bank Anglii wprowadził pierwszą polimerową piątkę 13 września 2016 roku. Banknot o nominale 5 funtów ma wymiary 125 x 65 mm i jest o 15 procent mniejszy od papierowego odpowiednika. Na awersie umieszczono królową Elżbietę II, a na rewersie Winstona Churchilla oraz Pałac Westminsterski. W polimerowej piątce zastosowano przezroczyste okienko z portretem królowej, hologram z rozetą z Blenheim Palace oraz mikrodruk widoczny pod mikroskopem.
Papierowe piątki pozostały w obiegu do 5 maja 2017 roku, a później można je wymieniać wyłącznie w oddziałach Bank of England. W 2017 roku do polimerowej serii dołączył banknot 10 funtów z Jane Austen, a w 2020 roku dwudziestofuntówka z JMW Turnerem.
Inne kraje i wyspy
W latach 2025–2026 kolejne instytucje emisyjne zdecydowały się na polimerowe rozwiązania. Wśród nich znalazły się między innymi:
- Bank Centralny Omanu z okolicznościowym rialem omańskim,
- Bank Centralny Samoa z nowymi banknotami obiegowymi tala,
- rząd Falklandów z polimerowymi funtami Falklandów,
- rząd Wyspy Świętej Heleny z funtami Świętej Heleny.
Na początku lipca 2026 roku Wschodniokaraibski Bank Centralny zaprezentował także wizerunki nowej serii banknotów obiegowych dolar wschodniokaraibski. To kolejny przykład globalnego zwrotu w stronę tworzywa sztucznego w produkcji pieniędzy.
Jak rozpoznać banknot polimerowy i o niego dbać?
Najprostszą wskazówką jest przezroczyste okienko. W tradycyjnym banknocie papierowym taki element nie występuje. Polimerowe znaki pieniężne są też zwykle cieńsze, bardziej sprężyste i mają gładką powierzchnię, choć druk bywa wyczuwalny pod palcami. Pod światło widać w nich dodatkowe detale, które zmieniają wygląd przy obracaniu banknotu.
Utrzymanie takiego banknotu w dobrym stanie nie jest trudne. Wystarczy unikać bardzo wysokich temperatur i ostrych narzędzi, a drobne zabrudzenia usuwać suchą lub lekko wilgotną ściereczką. Kolekcjonerom zaleca się przechowywanie polimerowych emisji w etui, aby nie powstawały zagniecenia i rysy na powierzchni.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Co to jest banknot polimerowy?
To banknot wykonany z cienkiej, elastycznej folii z tworzywa sztucznego zamiast papieru, przeznaczony do obiegu pieniężnego lub emisji kolekcjonerskich.
Jakie są główne zalety polimerowego podłoża względem papieru?
Polimer lepiej znosi zginanie, nie chłonie wody i dłużej zachowuje pierwotny wygląd podczas codziennego używania.
Jakie zabezpieczenia stosuje się w banknotach polimerowych?
Stosuje się między innymi przezroczyste okienka z hologramami, grafiki zmieniające kolor, elementy metaliczne, mikrodruki i druk stalorytniczy.
Kiedy i jaki był pierwszy polski banknot polimerowy?
Narodowy Bank Polski wydał pierwszy polimerowy banknot kolekcjonerski 5 sierpnia 2014 roku — dwudziestozłotówkę upamiętniającą 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich.
Jak rozpoznać banknot polimerowy w codziennym użyciu?
Ma przezroczyste okienko, cieńszą i bardziej sprężystą strukturę oraz gładką powierzchnię z wyczuwalnym czasem nadrukiem, a pod światło ukazują się zmieniające się detale.
Jak dbać o banknoty polimerowe, aby utrzymać je w dobrym stanie?
Należy unikać skrajnych temperatur i ostrych narzędzi, czyścić zabrudzenia suchą lub lekko wilgotną ściereczką oraz przechowywać w etui, by zapobiec zagnieceniom i rysom.
Czy inne państwa także wprowadzają banknoty polimerowe?
Tak — coraz więcej banków centralnych sięga po polimer, przykłady to Bank Anglii oraz emitenci z Omanu, Samoa, Falklandów, Wyspy Świętej Heleny i wschodniokaraibski bank centralny.
