Banknoty nie są wykonane ze zwykłego papieru biurowego. Najczęściej powstają ze specjalnego podłoża bawełnianego, czasem z dodatkiem włókien lnianych, albo z tworzywa polimerowego. Na takim materiale drukuje się kilka warstw grafiki i zabezpieczeń, dlatego banknot jest dokumentem wysoko zabezpieczonym, a nie tylko kawałkiem papieru.
Z jakich materiałów robi się banknoty?
W Polsce banknoty są drukowane na specjalnym papierze z włókien bawełnianych. W innych walutach stosuje się także podłoża zawierające len lub całkowicie polimerowe. Bawełniane włókna nadają banknotowi sztywność, charakterystyczny szelest i odporność na wielokrotne zginanie. Polimer jest natomiast tworzywem sztucznym pozbawionym celulozy.
Dokładne proporcje włókien, sposób ich przygotowania oraz skład dodatków nie są publicznie ujawniane. W przypadku polskich banknotów receptura papieru i szczegóły procesu produkcji pozostają tajemnicą ze względów bezpieczeństwa. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych (PWPW), która produkuje polskie banknoty, chroni także informacje dotyczące stosowanych farb, maszyn i części zabezpieczeń.
Oba rodzaje podłoża mają inne właściwości:
| Cecha | Papier bawełniany | Podłoże polimerowe |
|---|---|---|
| Trwałość | Wysoka odporność na zginanie i ścieranie | Zwykle długa żywotność w obiegu |
| Odporność na wilgoć i brud | Może wchłaniać wilgoć i zabrudzenia | Łatwiej znieść kontakt z wodą i zabrudzeniami |
| Faktura | Charakterystyczna, włóknista i szeleszcząca | Gładsza, bardziej zbliżona do tworzywa sztucznego |
| Zastosowanie | Między innymi polski złoty, euro i dolar amerykański | Wybrane serie banknotów, między innymi w Australii, Rumunii i Wielkiej Brytanii |
Polimer nie jest więc „lepszym papierem”, lecz innym rodzajem podłoża. Ułatwia utrzymanie banknotu w dobrym stanie, ale wymaga zastosowania innych metod nanoszenia grafiki i zabezpieczeń.
Jak drukuje się banknoty?
Banknot powstaje w kilku etapach. Poszczególne techniki druku pełnią różne funkcje: jedne tworzą tło i kolory, inne nadają powierzchni wyczuwalną fakturę, a jeszcze inne nanoszą numery seryjne lub efekty optyczne. Kolejność może zależeć od konkretnej waluty i projektu, ale uproszczony przebieg wygląda następująco:
- Na specjalnym podłożu powstają tła, ornamenty i podstawowe elementy graficzne.
- Dodawane są główne motywy, oznaczenia nominału oraz elementy wyczuwalne w dotyku.
- Nanoszone są zabezpieczenia, takie jak folia, farby zmienne optycznie i oznaczenia widoczne w określonym świetle.
- Banknoty otrzymują numery seryjne, a całe arkusze przechodzą kontrolę jakości, są suszone, cięte i pakowane.
Do produkcji stosuje się kilka technik poligraficznych:
- Wklęsłodruk, czyli Intaglio – farba trafia na podłoże z grawerowanej formy, a silny nacisk tworzy wypukłości wyczuwalne palcem. Dzięki temu można rozpoznać część rysunku nawet bez patrzenia na banknot.
- Offset – służy przede wszystkim do drukowania płaskich teł, ornamentów i wielobarwnych elementów. W zaawansowanych maszynach obie strony arkusza mogą być zadrukowywane jednocześnie.
- Typografia – wykorzystywana między innymi do nanoszenia numerów seryjnych, które muszą być powtarzalne i jednoznaczne.
- Sitodruk – pozwala nakładać specjalne farby, w tym farby zmieniające wygląd zależnie od kąta obserwacji.
Największe znaczenie dla użytkownika ma wklęsłodruk. To właśnie on odpowiada za charakterystyczną wypukłość portretów, nominałów i wybranych oznaczeń. W produkcji banknotów liczy się bardzo dokładne dopasowanie kolejnych warstw, dlatego kontroluje się między innymi położenie wzorów na obu stronach arkusza. W opisach technologii poligraficznej spotyka się precyzję wyrażaną w mikronach, czyli tysięcznych częściach milimetra.
Co sprawia, że banknot jest trudny do podrobienia?
O bezpieczeństwie banknotu nie decyduje jeden element, lecz połączenie materiału, sposobu druku i wielu zabezpieczeń. Część z nich można sprawdzić bez specjalnego sprzętu, a inne ujawniają się dopiero w świetle ultrafioletowym lub podczerwieni.
Najważniejsze rozwiązania obejmują:
- Znak wodny – obraz powstający już podczas produkcji papieru, widoczny pod światło, a nie jako zwykły nadruk na powierzchni.
- Nitkę zabezpieczającą – element umieszczony wewnątrz podłoża, często widoczny w prześwicie jako pasek lub powtarzający się napis.
- Farby zmienne optycznie – zmieniają kolor albo wygląd, gdy patrzy się na banknot pod innym kątem. W niektórych walutach stosuje się rozwiązania typu SPARK.
- Mikrodruk – bardzo małe napisy lub wzory, które dla oka wyglądają jak cienka linia, ale można je odczytać przy powiększeniu.
- Zabezpieczenia UV i IR – elementy widoczne pod wpływem promieniowania ultrafioletowego lub podczerwonego, niewidoczne w zwykłym świetle.
- Recto-verso – obraz tworzony przez dokładnie dopasowane fragmenty z awersu i rewersu, który pojawia się dopiero podczas oglądania banknotu pod światło.
Nie wszystkie zabezpieczenia są publikowane. Ich część pozostaje tajna, podobnie jak szczegółowa receptura papieru. Utrudnia to przygotowanie wiernej kopii, ponieważ fałszerz musiałby odtworzyć jednocześnie materiał, farby, kolejność druku, położenie elementów i reakcję banknotu na różne rodzaje światła.
Banknot łączy więc cechy produktu poligraficznego, materiału odpornego na intensywne użytkowanie i dokumentu zabezpieczonego. Zaawansowane podłoże oraz precyzyjne techniki druku mają przede wszystkim chronić zaufanie do waluty i stabilność systemu płatniczego.
