Otwór w monecie zwykle nie jest wadą, lecz zaplanowanym elementem jej projektu. W różnych epokach służył do nawlekania pieniędzy na sznurek, rozpoznawania nominałów, zwiększania dostępności dla osób niewidomych oraz utrudniania fałszerstw.
Dlaczego dawniej robiono otwory w monetach?
Jednym z najstarszych i najbardziej znanych przykładów są chińskie monety z kwadratowym otworem. Wybijano je w takiej formie między innymi dlatego, że można było nawlekać je na sznurek. W czasach, gdy portfele i poręczne sakiewki nie były powszechne, taki sposób przechowywania pieniędzy ułatwiał ich transport.
Sznur z monetami działał jak prosta forma pojemnika. Pieniądze nie rozsypywały się i trudniej było je zgubić. Zawartość można było też szybko przeliczyć, licząc monety na sznurze, bez rozwiązywania całego wiązania. Otwór miał więc przede wszystkim funkcję użytkową, a nie dekoracyjną.
Monety z otworami pojawiały się także w innych kulturach. Czasem dziurkowano je już po wybiciu, aby nosić je jako zawieszki, elementy biżuterii albo amulety. Taki zabieg nie oznacza jednak, że moneta została pierwotnie zaprojektowana jako dziurkowana.
Jakie funkcje pełnią otwory we współczesnych monetach?
Współczesna moneta z otworem może nawiązywać do tradycji, ale otwór często ma również konkretne zastosowanie. Dobrym przykładem jest korona norweska. Monety o wybranych nominałach mają charakterystyczną dziurkę, dzięki której łatwiej odróżnić je dotykiem.
Ma to znaczenie dla osób niewidomych i słabowidzących. Kształt, średnica, rant oraz obecność otworu pozwalają rozpoznać monetę bez patrzenia na jej awers i rewers. Taka cecha zwiększa samodzielność podczas płacenia i ogranicza ryzyko pomylenia nominałów.
Otwór może też wpływać na sposób produkcji i zabezpieczenie pieniądza. Nietypowy kształt jest trudniejszy do dokładnego podrobienia niż zwykły krążek metalu. W niektórych przypadkach pomagał również odróżniać monety wykonane z różnych materiałów lub ograniczać ilość zużytego metalu.
Najważniejsze powody stosowania otworów w monetach to:
- łatwiejszy transport – monety można było nawlekać na sznurek;
- rozpoznawanie nominału – także bez używania wzroku;
- utrudnienie fałszerstwa – nietypowa forma wymaga precyzyjnej produkcji;
- oszczędność materiału – otwór zmniejsza ilość metalu potrzebnego do wybicia krążka.
Otwór może być także częścią zamierzonej kompozycji. Przykładem jest polska srebrna moneta kolekcjonerska 10 zł „Pekin 2008”, wyemitowana przez NBP. Ma kwadratowy otwór nawiązujący do tradycyjnych chińskich monet i tematyki igrzysk olimpijskich w Pekinie. W tym przypadku dziurka pełni funkcję symbolu oraz elementu designu, a nie rozwiązania potrzebnego w codziennym obiegu.
Czy każda moneta z otworem jest cenna?
Nie. Dla numizmatyki najważniejsze jest to, czy otwór został wykonany w mennicy, czy dorobiono go później. Moneta wybita fabrycznie z dziurką może być pełnoprawnym środkiem płatniczym albo poszukiwanym walorem kolekcjonerskim.
Inaczej ocenia się monetę, którą ktoś nawiercił lub przebił, aby zrobić zawieszkę, kolczyk czy element bransoletki. Takie uszkodzenie zwykle trwale obniża wartość kolekcjonerską, nawet gdy sam egzemplarz jest rzadki i dobrze zachowany. Dla kolekcjonera jest to moneta zniszczona, a nie autentyczny wariant menniczy.
Dlatego przy ocenie okazu trzeba sprawdzić jego pochodzenie, wygląd krawędzi otworu i informacje o danej emisji. Celowy otwór jest częścią projektu monety, natomiast dorobiona dziurka najczęściej oznacza jej uszkodzenie.
