Instytucja zachowku odgrywa kluczową rolę w polskim prawie spadkowym, gwarantując bliskim zmarłego zabezpieczenie finansowe w sytuacjach, gdy mogli zostać pominięci w testamencie. Zachowek to mechanizm, który chroni interesy krewnych, a jego przyznanie jest regulowane przez przepisy Kodeksu cywilnego. W niniejszym artykule przyjrzymy się szczegółowo, kto ma prawo do zachowku i jakie są procedury związane z jego dochodzeniem.
Co to jest zachowek?
Zachowek to instytucja prawna, która zapewnia, że najbliżsi zmarłego nie zostaną całkowicie pominięci w dziedziczeniu. Ma na celu ochronę interesów finansowych osób, które zgodnie z prawem powinny dziedziczyć, ale zostały wyłączone lub ich udział w spadku został zaniżony w testamencie. Zachowek jest wypłacany w formie pieniężnej, co oznacza, że osoby uprawnione do jego otrzymania nie mogą domagać się przekazania rzeczy materialnych.
Jak oblicza się zachowek?
Obliczanie wysokości zachowku opiera się na wartości tzw. substratu zachowku, który obejmuje czystą wartość spadku oraz darowizny i zapisy windykacyjne. Substrat ten jest sumą aktywów spadku pomniejszoną o długi i zobowiązania, z wyłączeniem zapisów zwykłych. Do tej wartości dodaje się wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę na rzecz osób uprawnionych do dziedziczenia.
Kluczowe przy obliczaniu zachowku jest ustalenie wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby uprawnionemu w przypadku dziedziczenia ustawowego. Dla osób dorosłych zachowek wynosi połowę tego udziału, natomiast dla dzieci małoletnich oraz osób trwale niezdolnych do pracy jest to dwie trzecie wartości tego udziału.
- Obliczenie czystej wartości spadku: suma wartości majątku pomniejszona o długi.
- Dodanie darowizn do wartości spadku: uwzględnienie wartości darowizn dokonanych na rzecz uprawnionych.
- Wyznaczenie udziału spadkowego: określenie, jaka część majątku przypadałaby uprawnionemu w dziedziczeniu ustawowym.
- Obliczenie wysokości zachowku: pomnożenie wartości udziału spadkowego przez odpowiedni procent (1/2 dla dorosłych, 2/3 dla małoletnich i niezdolnych do pracy).
Kto jest uprawniony do zachowku?
Prawo do zachowku przysługuje ściśle określonej grupie osób, które w przypadku dziedziczenia ustawowego byłyby powołane do spadku. Są to przede wszystkim zstępni spadkodawcy – dzieci, wnuki oraz prawnuki, małżonek, a także rodzice spadkodawcy w przypadku braku zstępnych. Warto zaznaczyć, że prawo wnuków do zachowku aktualizuje się tylko wtedy, gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku.
Wyjątki od prawa do zachowku
Nie każda osoba, która mogłaby dziedziczyć ustawowo, ma prawo do zachowku. Wykluczone są między innymi osoby wydziedziczone przez spadkodawcę, które odrzuciły spadek lub zawarły umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia. Również osoby uznane za niegodne dziedziczenia przez sąd tracą to prawo. Przykłady takich sytuacji obejmują umyślne przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub manipulacje przy sporządzaniu testamentu.
W roku 2023 dodano nowe przesłanki umożliwiające uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia, takie jak uporczywe uchylanie się od obowiązków alimentacyjnych wobec spadkodawcy.
Jak uzyskać zachowek?
Osoby uprawnione do zachowku muszą podjąć konkretne kroki, aby uzyskać należną im część spadku. Pierwszym krokiem jest skierowanie wezwania do zapłaty zachowku do osób zobowiązanych – najczęściej są to spadkobiercy testamentowi. Jeśli nie przyniesie to rezultatu, konieczne jest wniesienie pozwu do sądu, właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy. Roszczenie o zachowek przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu.
Postępowanie sądowe
W przypadku braku porozumienia z osobami zobowiązanymi do zapłaty zachowku, konieczne jest rozpoczęcie postępowania sądowego. Proces ten może być długotrwały i skomplikowany, zwłaszcza jeśli istnieją spory dotyczące wartości majątku lub innych okoliczności. W takich przypadkach zaleca się skorzystanie z usług doświadczonego adwokata, który pomoże w przygotowaniu niezbędnych dokumentów i reprezentacji w sądzie.
- Ustalenie kręgu osób zobowiązanych do zapłaty.
- Przygotowanie i wysłanie wezwania do zapłaty zachowku.
- Wniesienie pozwu do sądu, jeśli wezwanie nie przyniosło rezultatu.
- Przeprowadzenie postępowania sądowego z pomocą adwokata.
Kto nie może otrzymać zachowku?
Nie wszystkie osoby, które mogłyby być powołane do dziedziczenia ustawowego, mają prawo do zachowku. W szczególności prawo to nie przysługuje rodzeństwu spadkodawcy oraz osobom, które zawarły ze spadkodawcą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia. Ponadto, osoby, które zostały uznane za niegodne dziedziczenia przez sąd, również tracą prawo do zachowku.
Nie mają prawa do zachowku także osoby, które zostały wydziedziczone, co oznacza, że spadkodawca w testamencie wyraźnie pozbawił je tego prawa z określonych powodów, takich jak uporczywe naruszanie zasad współżycia społecznego lub popełnienie przestępstwa przeciwko spadkodawcy.
Wydziedziczenie i jego skutki
Wydziedziczenie to szczególna forma pozbawienia prawa do zachowku, którą spadkodawca musi wyraźnie określić w testamencie. Przyczyny wydziedziczenia muszą być jasno wskazane i uzasadnione, a skutki wydziedziczenia nie rozciągają się na zstępnych wydziedziczonego, co oznacza, że wnuki mogą nadal ubiegać się o zachowek.
Wydziedziczenie wnuków wymaga osobnego testamentu, w którym spadkodawca wyraźnie wskaże przyczyny takiego działania.
Co warto zapamietać?:
- Zachowek to instytucja prawna chroniąca bliskich zmarłego przed pominięciem w testamencie, regulowana przez Kodeks cywilny.
- Wysokość zachowku oblicza się na podstawie wartości substratu zachowku, uwzględniając czystą wartość spadku oraz darowizny.
- Prawo do zachowku przysługuje zstępnym spadkodawcy, małżonkowi oraz rodzicom w przypadku braku zstępnych.
- Osoby wydziedziczone, odrzucające spadek lub uznane za niegodne dziedziczenia nie mają prawa do zachowku.
- Procedura uzyskania zachowku wymaga wezwania do zapłaty, a w przypadku braku reakcji – wniesienia pozwu do sądu w ciągu pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
